Wielka Sobota w Kościele katolickim to czas milczenia i zadumy. Wierni nawiedzają groby pańskie, rozważając mękę i śmierć Chrystusa i Jego zstąpienie do otchłani, oczekując na zmartwychwstanie. Po zmroku celebrowana jest Wigilia Paschalna – najważniejsza liturgia w roku.

Czy w Wielką Sobotę jest msza? 

W Wielką Sobotę w Kościele katolickim nie odprawia się mszy. Sprawowana jest liturgia godzin (brewiarz), w tym m.in. godzina czytań i jutrznia z udziałem ludu. Komunii świętej można udzielać tylko w formie wiatyku, czyli umierającym na drogę do wieczności. Tego dnia nie sprawuje się również ślubów ani innych sakramentów, z wyjątkiem spowiedzi i sakramentu namaszczenia chorych.

Jest to czas ciszy, milczenia, zadumy i oczekiwania na zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa.

Wierni odwiedzają groby pańskie w kościołach, gdzie wystawiony jest Najświętszy Sakrament przysłonięty białą zasłoną. Jest to czas rozważania męki i śmierci Chrystusa oraz Jego zstąpienia do otchłani.

W starożytnej liturgii na ten dzień czytamy: „Bóg umarł w ciele, a poruszył otchłań. Idzie, aby odnaleźć pierwszego człowieka. (…) Sen mej śmierci wywiedzie cię ze snu Otchłani. Cios zadany Mi włócznią złamał włócznię skierowaną przeciw tobie”.

Zwyczaj nawiedzania grobów w świątyniach nawiązuje do sceny w Nowym Testamencie, kiedy do grobu Jezusa przyszły niewiasty chcące namaścić Jego ciało, a następnie przybyli apostołowie Piotr i Jan.

Święcenie pokarmów 

W Polsce w kościołach odbywa się święcenie pokarmów na stół wielkanocny. Zwyczaj sięga XIII w. Wywodzi się z pogańskiej tradycji przedchrześcijańskiej, kiedy Słowianie świętowali nadejście wiosny, czyli odrodzenie się życia, i ozdabiali jajka.

Obowiązkowymi elementami tzw. święconki są: chleb – symbol Ciała Chrystusa, jajko – symbol odradzającego się życia i sól – symbol prostoty życia. Do święconki wkłada się także wędliny, chrzan, a nawet ciasto.

Jak opowiada etnograf Justyna Górska-Streicher, przed laty święconka wyglądała zupełnie inaczej. 

– W wielopokoleniowych rodzinach trzeba było naszykować dużo tego jedzenia po tym Wielkim Poście. Znane, pamiętane jeszcze takie przysłowie „Za króla Sasa łyżką kiełbasa”. Ono nie oznacza nic innego jak to, że tej kiełbasy była tak duża obfitość, że można jej było nakroić, zalać ją sosem chrzanowym i faktycznie jeść to łyżką. I całe to jedzenie, które było przygotowane z okazji świąt wielkanocnych, należało poświęcić – mówi. 
   

I takie koszyczki niesiono do święcenia całymi rodzinami.

Wigilia Paschalna – co to? 

W Wielką Sobotę po zmierzchu w Kościele celebruje się najważniejszą liturgię w roku, nazywaną Wigilią Paschalną, która należy już do uroczystości Niedzieli Zmartwychwstania Pańskiego.

Podobnie jak Żydzi przez całą noc czuwali, oczekując przyjścia Pana mającego ich wybawić z niewoli faraona, tak chrześcijanie oczekują zmartwychwstania Chrystusa, który skruszywszy więzy śmierci, jako zwycięzca wyszedł z otchłani, ofiarowując człowiekowi wyzwolenie z grzechów i śmierci wiecznej.

Liturgia Wigilii Paschalnej składa się z czterech części – pierwszą jest liturgia światła, która rozpoczyna się przed świątynią od obrzędu poświęcenia ognia i paschału – woskowej świecy symbolizującej Chrystusa Zmartwychwstałego, „Światłość Świata”.

Kapłan żłobi na paschale rylcem krzyż, a nad nim grecką literę alfa, pod krzyżem literę omega, a na czterech polach między ramionami krzyża cyfry bieżącego roku. Jednocześnie głośno i wyraźnie mówi: „Chrystus wczoraj i dziś. Początek i koniec. Alfa i Omega. Do Niego należy czas i wieczność. Jemu chwała i panowanie”.

Następnie procesja wchodzi do ciemnego kościoła. Na przedzie wnoszony jest paschał. Podobnie jak synowie Izraela nocą szli za przewodem słupa ognia, tak chrześcijanie idą w ślady zmartwychwstałego Chrystusa. Światło od świecy paschalnej stopniowo rozszerza się na świece trzymane przez wiernych. Potem śpiewa się Exsultet – orędzie paschalne. Jest to starożytny hymn wielbiący wspaniałość Bożego dzieła odkupienia świata – od grzechu Adama aż do zbawienia, które dokonało się w Chrystusie.

W Exsultecie kilka razy powtarza się zdanie: „Jest to ta sama noc, w której niegdyś ojców naszych, synów Izraela, wywiodłeś z Egiptu”. Kościół pokazuje w ten sposób, że tajemnica zmartwychwstania Chrystusa nie jest wspominaniem pewnej historii, ale jej aktualizacją, czyli że dokonuje się tu i teraz.

Zgodnie z mszałem rzymskim druga część Wigilii Paschalnej – liturgia słowa – składa się z dziewięciu czytań przeplatanych psalmami i modlitwą. Pierwsze siedem pochodzi ze Starego Testamentu i przypomina ważne momenty w całej historii zbawienia – począwszy od opisu stworzenia świata poprzez zachowanie Abrahama, od którego Bóg zażądał ofiary z syna, oraz przejście przez Morze Czerwone. Z kolei o miłości Boga, zawarciu przymierza i skuteczności słowa Bożego mówią fragmenty z Księgi Proroka Izajasza. Cykl czytań starotestamentowych kończy się Bożą obietnicą oczyszczenia i przemiany człowieka.

Trzecia część Wigilii Paschalnej to liturgia chrzcielna. Po litanii do wszystkich świętych celebrans poświęca wodę chrzcielną poprzez włożenie paschału do naczynia z wodą. Następnie wierni odnawiają swoje przyrzeczenia chrzcielne, wyrzekając się szatana i wszystkiego, co prowadzi do zła, oraz wyznając wiarę w Chrystusa. W tradycji Kościoła w tym czasie dorośli przystępują do sakramentu chrztu.

W czasie liturgii chrzcielnej kapłan kropi wiernych poświęconą wodą.

Sprawowanie eucharystii stanowi czwartą część Wigilii Paschalnej i jednocześnie jej szczyt. Jest ona celebracją ofiary męki, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa.