Początki osadnictwa

Historia terenów współczesnego Ursynowa sięga XI wieku. Przez stulecia południowe obrzeża dzisiejszej stolicy miały przede wszystkim charakter rolniczy. Znajdowały się tam osady i wsie, takie jak Dąbrówka, Imielin, Kabaty, Moczydło, Pyry, Służew, Służewiec, Wolica i Wyczółki.

Rozwój osadnictwa był związany przede wszystkim z żyznymi terenami rolniczymi oraz bliskością szlaków prowadzących w kierunku Warszawy. W 1238 roku powstała tam parafia i Kościół św. Katarzyny. Z czasem pojawiały się szkoła, sierociniec, dom starców czy szpital.

W kolejnych stuleciach poszczególne wsie zmieniały właścicieli. Ich mieszkańcy zajmowali się głównie rolnictwem, a uprawy były sprzedawane do Warszawy. Obszar ten zaczął specjalizować się w produkcji cegieł.

Skąd nazwa "Ursynów"?

Jednym z najważniejszych miejsc dla historii całej dzielnicy jest majątek, który pierwotnie nosił nazwę Rozkosz. W XVIII wieku należał on do zespołu podwarszawskich rezydencji związanych z Wilanowem. W 1822 roku posiadłość kupił Julian Ursyn Niemcewicz – pisarz, poeta, polityk i uczestnik życia publicznego. To właśnie od swojego przydomka nadał on majątkowi nazwę "Ursynów", a później nazwę odziedziczyła cała dzielnica. Niemcewicz mieszkał w posiadłości w latach 1822-1831.

W kolejnych dziesięcioleciach majątek zmieniał właścicieli. Związany był m.in. z rodziną Krasińskich, a pod koniec XIX wieku zaczął pełnić również funkcje społeczne i edukacyjne. Po II wojnie światowej pałac i otaczające go tereny przeznaczono na cele związane z edukacją rolniczą. W 1956 roku trafiły do Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. Uczelnia do dziś jest jednym z charakterystycznych miejsc Ursynowa, a kampus SGGW zajmuje znaczną część jej północno-wschodniego obszaru.

Widok zewnętrzny Pałacu Krasińskich z rusztowaniami, 1952 rok, Źródło: NAC

Rozwój na terenach obecnego Ursynowa

Przemiany na tamtych terenach przyspieszyły na przełomie XIX i XX wieku. W 1898 roku uruchomiono kolejkę grójecką, której trasa biegła wzdłuż dzisiejszej ulicy Puławskiej. Połączenie kolejowe ułatwiło komunikację między podwarszawskimi miejscowościami a stolicą i sprzyjało stopniowemu rozwojowi tych terenów. Kolejnym ważnym krokiem było uruchomienie w 1934 roku linii kolejowej Warszawa-Radom, która przebiegała przez obszar dzisiejszego Ursynowa.

Również w latach 30. XX wieku, w Lesie Kabackim powstał kompleks budynków wykorzystywany przez Sztab Główny Wojska Polskiego. Do 1939 roku działał tam m.in. Referat Niemiecki Biura Szyfrów. Z jego działalnością związana jest jedna z najważniejszych kart polskiej historii kryptologii, czyli sukces związany ze złamaniem niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma.

W 1938 roku do Warszawy przyłączono Służew i Służewiec, co dodatkowo przesunęło granice miasta na południe. Tuż przed II wojną światową w miejscowościach znajdujących się na obecnym obszarze Ursynowa znajdowało się około 400 domów, w których mieszkało ponad 3 tysiące osób.

Ursynów jako część Warszawy

Formalne włączenie terenów dzisiejszego Ursynowa do Warszawy nastąpiło w 1951 roku. Nie oznaczało to jednak powstania od razu samodzielnej dzielnicy. Dopiero budowa wielkich osiedli mieszkaniowych w latach 70. zmieniła oblicze tej części stolicy.

I tak 19 czerwca 1994 roku, w wyniku reformy ustrojowej Warszawy, z części dotychczasowej dzielnicy Mokotów wydzielono Gminę Warszawa-Ursynów. Dopiero wtedy po raz pierwszy Ursynów stał się samodzielną jednostką administracyjną. W ciągu następnych ośmiu lat dzielnica intensywnie się rozwijała – powstawały nowe ulice, szkoły, obiekty sportowe, domy mieszkalne, centra usługowe, a nawet metro.

27 października 2002 roku, wraz z kolejną reformą ustroju Warszawy, zniesiono gminy warszawskie i utworzono obecną strukturę dzielnic. Ursynów stał się wówczas jedną z dzielnic miasta stołecznego Warszawy.

Wielka budowa mieszkań

W latach 60. XX wieku pojawiła się koncepcja stworzenia na południu Warszawy ogromnego zespołu mieszkaniowego Ursynów-Natolin. Plan zakładał budowę osiedli dla około 140-160 tysięcy mieszkańców. Miał być to jeden z najważniejszych elementów tzw. południowego pasma rozwoju Warszawy.

Skala planów była ogromna. Nowe osiedla miały zapewniać nie tylko mieszkania, ale również szkoły, przedszkola, sklepy, usługi, obiekty sportowe i inne elementy infrastruktury potrzebne do funkcjonowania dużej społeczności. Projektanci starali się więc stworzyć coś więcej, niż zwykłe skupisko bloków. Ursynów miał być samowystarczalnym fragmentem miasta.

Budowa pierwszych dużych osiedli rozpoczęła się w połowie lat 70., wtedy ruszyła realizacja Ursynowa Północnego, a w kolejnych latach powstawały następne części osiedla. Wcześniejsze wsie zaczęły szybko zmieniać krajobraz południowej Warszawy. Zamiast pól i luźnej zabudowy pojawiły się wielokondygnacyjne bloki i charakterystyczna architektura wielkiej płyty. Budowę pierwszego bloku zakończono już rok później – w 1976 roku. A 6 lat później liczba mieszkańców Ursynowa wyniosła już 75 tysięcy. 

Osiedle Ursynów w Warszawie, 1977 rok, Źródło: NAC

Budowa metra

Jedną z najważniejszych inwestycji w historii dzielnicy okazało się metro. Pierwszy odcinek warszawskiej linii M1 został uruchomiony 7 kwietnia 1995 roku, a trasa prowadziła z Kabat do Politechniki i liczyła 11 stacji. Tym samym Ursynów stał się pierwszą częścią Warszawy, która została bezpośrednio połączona z centrum stolicy podziemną koleją.

Znaczenie metra dla dzielnicy miało ogromne znaczenie. Wcześniej przejazd z południowych osiedli do centrum mógł być uzależniony od zatłoczonych ulic i autobusów. Jednak metro stało się szybkim i przewidywalnym środkiem komunikacyjnym Ursynowa.

Stacja metra Kabaty, Źródło: Wikipedia

Ursynów obecnie

Historia Ursynowa nie kończy się na budowie bloków i uruchomieniu metra. Dzielnica nadal intensywnie się zmienia, choć charakter tych zmian jest inny niż w latach 70. czy 80. Powstają nowe przestrzenie zielone, inwestycje mieszkaniowe, a infrastruktura jest modernizowana. Wszystko to sprawia, że Ursynów wciąż jest projektem nieskończonym.

Jednym z największych atutów Ursynowa jest jego różnorodność. Dzielnica nie składa się wyłącznie z bloków. Jej charakter zmienia się w zależności od osiedla.

Ursynów Wysoki, czyli przede wszystkim obszar wielkich osiedli mieszkaniowych, jest najbardziej rozpoznawalnym obliczem dzielnicy. To tam znajdują się charakterystyczne zespoły bloków, szkoły, centra usługowe i stacje metra.

Zupełnie inaczej wygląda tzw. Zielony Ursynów, obejmujący m.in. Pyry, Jeziorki, Grabów czy Dąbrówkę. W wielu miejscach zachował on znacznie bardziej podmiejski charakter. Są tam domy jednorodzinne, dawne gospodarstwa i tereny zielone.

Ważnym elementem krajobrazu jest także Las Kabacki, jeden z największych kompleksów leśnych w granicach Warszawy. Dzięki niemu Ursynów może łączyć miejski charakter z dostępem do rozległych terenów rekreacyjnych.