Miejsce, które miało służyć wiedzy

Historia Pałacu Staszica zaczęła się od marzenia o rozwoju polskiej nauki. Stanisław Staszic w latach 1815-1824 był ważnym urzędnikiem w Królestwie Polskim. Umożliwiło mu to wpływ na decyzję o budowie siedziby Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Dodatkowym atutem, który sprzyjał decyzji o budowie, był fakt, że Staszic zdecydował się pokryć jej koszty.

Stworzenie projektu gmachu powierzył włoskiemu architektowi Antoniemu Corazziemu, który był autorem szkiców wielu warszawskich budynków. Budowa rozpoczęła się w 1820 roku i trwała trzy lata. Budynek przyjął klasycystyczny styl, z charakterystycznym portykiem od frontu budynku.

Od pierwszych lat istnienia pałac stał się jednym z najważniejszych ośrodków życia intelektualnego Królestwa Polskiego. Organizowano tutaj odczyty naukowe, gromadzono cenne zbiory biblioteczne, dzieła sztuki oraz eksponaty przyrodnicze. W budynku znajdowały się również gabinety badawcze i sale wykładowe, a sam Stanisław Staszic zadbał o to, aby miejsce służyło nie tylko uczonym, lecz także mieszkańcom Warszawy zainteresowanym nauką.

Nie był to zwykły budynek administracyjny. Dla ówczesnych mieszkańców Warszawy stanowił symbol postępu i przekonania, że nauka może stać się fundamentem rozwoju całego społeczeństwa.

Od świątyni nauki do narzędzia władzy

Po upadku powstania listopadowego w 1831 roku rosyjskie władze rozpoczęły represje wobec polskich instytucji naukowych. Los Pałacu Staszica zmienił się wtedy diametralnie. Towarzystwo Przyjaciół Nauk rozwiązano, a władze rosyjskie skonfiskowały jego majątek oraz bezcenne zbiory. Część księgozbioru wywieziono do Petersburga, a działalność naukowa została praktycznie sparaliżowana.

Miejsce stworzone z myślą o rozwoju wiedzy zaczęło pełnić funkcje narzucone przez zaborcę. Mieściły się w nim między innymi instytucje administracji rosyjskiej oraz Akademia Medyko-Chirurgiczna. Z każdym kolejnym rokiem gmach coraz bardziej zatracał swój pierwotny charakter. Był to jeden z najbardziej widocznych przykładów polityki rusyfikacyjnej, której celem było osłabienie polskiej kultury i nauki.

Cerkiew zamiast pałacu – rosyjska przebudowa

Największe zmiany nastąpiły kilkadziesiąt lat później. Rosyjskie władze zdecydowały o przebudowie budynku na styl bizantyjsko-rosyjski. Nad pałacem pojawiła się okazała kopuła, a we wnętrzach urządzono cerkiew.

Jednak przebudowa miała głębsze znaczenie. Architektura stała się narzędziem propagandy. Dawny symbol polskiej nauki miał odtąd podkreślać potęgę Rosji i zatrzeć ślady polskiego dziedzictwa. Miał przypominać mieszkańcom miasta, kto sprawuje władzę. 

Powrót do korzeni polskości

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, rozpoczął się kolejny rozdział w historii Pałacu Staszica. Jedną z pierwszych decyzji było przywrócenie budynkowi jego pierwotnego wyglądu. Z elewacji zniknęły rosyjskie elementy, rozebrano kopułę, a architekci odtworzyli klasycystyczny styl.

Dla mieszkańców stolicy nie był to jedynie remont zabytku. Odbudowa stała się symbolem odzyskanej wolności i powrotu do wartości, które przyświecały Stanisławowi Staszicowi – rozwoju nauki, kultury i edukacji. Pałac ponownie zaczął pełnić funkcję miejsca spotkań środowiska naukowego, a jego wnętrza wypełniły się wykładami, debatami i badaniami.

Nauka w ruinach

W trakcie II wojny światowej Pałac Staszica podzielił los wielu historycznych budynków. Gmach został częściowo spalony, zawaliły się fragmenty dachu i uszkodzone zostały wnętrza. Na szczęście konstrukcja przetrwała, dzięki czemu od razu po zakończeniu wojny możliwe było przeprowadzenie odbudowy. Celem było nie tylko uratowanie zabytku, ale również przywrócenie jednego z najważniejszych symboli polskiej nauki.

Odbudową kierował architekt Piotr Biegański, który przywrócił pałacowi klasycystyczny charakter zaprojektowany przez Corraziego. Gmach został także rozbudowany o nowe skrzydła od strony ulicy Świętokrzyskiej. Budowa zakończyła się w 1950 roku, a budynek odzyskał dawną rangę jako jedno z najważniejszych miejsc polskiej nauki. Jego przeznaczenie nie zmieniło się od ostatnich 76 lat i nadal służy intelektualistom.

Dom polskiej nauki

W 1952 roku powstała Polska Akademia Nauk, a jej siedzibą stał się Pałac Staszica, który pełni tę funkcję do dziś. Znajduje się tu również Towarzystwo Naukowe Warszawy, a także działają liczne instytuty naukowe. Na co dzień pracują tu badacze z różnych dziedzin – od historii i archeologii po matematykę, fizykę i nauki społeczne. W gmachu organizowane są liczne konferencje, wykłady, debaty i wydarzenia popularyzujące naukę.

Wnętrza budynku skrywają również cenne archiwa oraz zbiory dokumentów o wyjątkowym znaczeniu dla polskiego dziedzictwa naukowego. Część materiałów archiwalnych została wpisana na Polską Listę Krajową Programu UNESCO "Pamięć Świata" ze względu na ich unikatową wartość historyczną.

Staszic i Kopernik nierozłączni od 200 lat

Opowiadając historię Pałacu Staszica, nie można nie wspomnieć o jednym z najbardziej charakterystycznych elementów otoczenia pałacu, czyli pomniku Mikołaja Kopernika. Towarzyszy budynkowi prawie od początku, bo powstał w 1830 roku. Jednak w przeciwieństwie do gmachu przetrwał zarówno okres zaborów, jak i II wojnę światową.

W czasie okupacji pomnik także był celem usunięcia śladów polskiej kultury, nauki i tożsamości. Niemcy zlikwidowali polskie napisy, które się na nim znajdowały. Jednak tuż po wojnie zostały one przywrócone na swoje miejsce.