Wiadomości
Udostępnij:
Przedwojenna perła Warszawy. To najmniejsza dzielnica stolicy
-
18.11.2026 13:54
-
Aktualizacja: 16:03 18.11.2026
Polików, Fawory, Piękny Brzeg - to nazwy, które nosił dawniej warszawski Żoliborz. To jedna z najbardziej wyjątkowych dzielnic, zachwycająca kameralną atmosferą i urokliwą zielenią.
Jolie Bord. Skąd wzięła się nazwa dzielnicy?
Obecna nazwa dzielnicy pochodzi od francuskiego określenia Joli Bord [wym. żoli bor], który oznacza dosłownie "piękny brzeg". Tak nazywano w XVIII wieku posiadłość konwiktu zakonu pijarów na terenie, gdzie znajduje się obecnie Cytadela Warszawska.
Obszar ten nosił jednak wcześniej inne nazwy. Pierwotnie był to teren wsi Polików - od XVII wieku nazywanej Faworami. To właśnie tę nazwę wyparł Żoliborz, który został oficjalnie przyłączony do Warszawy w 1916 roku.
Zielone płuca Warszawy
Największy rozwój Żoliborza przypadł na okres dwudziestolecia międzywojennego. Motywem przewodnim rozbudowy dzielnicy była organizacja osiedli spółdzielczych i wojskowych oraz idea miasta-ogrodu widoczna szczególnie w Oficerskiej części Żoliborza.
Żoliborz to najmniejsza dzielnica Warszawy, ale jednocześnie najbardziej bogata w zieleń. Nie bez powodu nazywana jest "zielonym Żoliborzem". Na każdego z mieszkańców przypada ok. 50 m2 terenów zielonych. Cała powierzchnia Żoliborza wynosi 8 470 000 m2 - jest to najmniejsza dzielnica stolicy.
Żoliborz to skupisko najpiękniejszych parków stolicy. Spacerować możemy po Kępie Potockiej, Parku Żeromskiego, Sadach Żoliborskich, czy okolicach Cytadeli. Na terenie Żoliborza znajduje się także najstarszy park w Warszawie, który mógł powstać nawet pod koniec XVII wieku. Teren należał do letniej rezydencji królewskiej Marymont, wzniesionej przez króla Jana III Sobieskiego dla swojej żony - Marysieńki. Od francuskiej wersji imienia królowej (Marie) i słowa góra (mont) wzięła się nazwa tej części Żoliborza.
Park Kępa potocka (fot. RDC/ Maria Budzowska)
Park Kaskada (fot. RDC/ Agnieszka Sowa)
Złoty okres Żoliborza
Po odzyskaniu niepodległości niezabudowane powojskowe tereny wokół Cytadeli, które stały się własnością państwa, dawały możliwość stworzenia nowej tkanki miejskiej. Głównymi osiami tego układu stały się Mickiewicza z owalnym placem Inwalidów u zbiegu z aleją Wojska Polskiego z kolejnym placem – Wilsona. Od placu Wilsona, zwanego za czasów PRL-u placem Komuny Paryskiej, odchodzą trzy ulice nazwane cześć wieszczów polskich: Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego.
Plac Wilsona (fot. Wikimedia Commons/Emptywords)
Plac Wilsona (fot. RDC/ Maria Budzowska)
Przed 1939 rokiem na Żoliborzu działało 21 proc. wszystkich stołecznych spółdzielni mieszkaniowych. Powstała wtedy także Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa - największa w stolicy. Stary Żoliborz dzieli się na kilka historycznych, przedwojennych osiedli, które wzięły swoje nazwy od grup zawodowych ich pierwszych mieszkańców: Żoliborz Dziennikarski, Urzędniczy, Oficerski. Ten ostatni jest najbardziej reprezentatywny - słynie z pięknych will i dworków m.in w obrębie ulic. Śmiałej, Hauke-Bosaka czy Czarnieckiego.
Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa (fot. Wikimedia Commons)
W okresie międzywojennym między Dworcem Gdańskim a ul. gen. Zajączka znajdował się kompleks ponad 60 drewnianych baraków przeznaczonych dla osób bezdomnych i bezrobotnych - największy tego typu kompleks ówczesnej Warszawy.
Do najważniejszych i najbardziej rozpoznawalnych budynków Żoliborza należą m.in:
Szklany Dom - ikona polskiego modernizmu lat 30.,
Szklany Dom (fot. Wikimedia Commons/ Adrian Grycuk)
Willa Brukalskich - modernistyczny projekt inspirowany holenderską awangardą,
Willa Brukalskich (fot. Wikimedia Commons)
Kościół św. Stanisława Kostki - kościół znany z działalności ks. Jerzego Popiełuszki, który odprawiał msze za Ojczyznę w latach 80.
Kościół Św. Stanisława Kostki (fot. Wikimedia Commons/Adrian Grycuk)
Cytadela Warszawska. Historia od XIX wieku
Od strony południowej Żoliborza rozpościera się Cytadela Warszawska - jeden z najstarszych zabytków dzielnicy. Została wzniesiona w latach 1832–1834 na rozkaz cara Mikołaja I po upadku powstania listopadowego. Zlikwidowano wówczas dawny folwark Fawory na Żoliborzu, a mieszkańców wysiedlono.
Przed I wojną światową w części Cytadeli znajdowało się więzienie dla polskich patriotów, powstańców oraz działaczy niepodległościowych i robotniczych. W 1915 r. Niemcy urządzili tam radiostację, z której 16 listopada 1918 r. nadano słynną depeszę Józefa Piłsudskiego ogłaszającą powstanie niepodległego państwa polskiego.
Podczas II wojny światowej teren Cytadeli stał się areną walk podczas powstania warszawskiego, podobnie jak cały Żoliborz - to właśnie tam rozpoczęło się Powstanie Warszawskie.
Obecnie w murach twierdzy znajduje się wiele ważnych ośrodków historycznych: Muzeum Historii Polski (otwarte w 2023 roku), Muzeum Katyńskie, Muzeum Wojska Polskiego czy Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej.
Muzeum Historii Polski i Muzeum Wojska Polskiego w Cytadeli Warszawskieji (fot. UM Warszawa)
Słynni mieszkańcy Żoliborza
Żoliborz słynie z licznych ośrodków kultury i sztuki - właśnie dlatego mieszkało tam i nadal mieszka wielu artystów, m.in.:
- Andrzej Wajda
- Rafał Olbiński,
- Czesław Niemen
- Włodzimierz Korcz
- Muniek Staszczyk
- Agnieszka Osiecka
Źródło:
Autor:
Lena Solska