Spacerując po Nowym Świecie, wzrok Warszawiaków i turystów przykuwa pomnik Mikołaja Kopernika. Jednak niewiele osób wie, że obok niego stoi budynek, którego przewrotna historia sięga lat 20. XIX wieku. Pałac Staszica, bo to o nim mowa, był świadkiem rozwoju polskiej nauki, rosyjskich represji, II wojny światowej oraz odbudowy kraju po zniszczeniach. Na przestrzeni ponad dwóch stuleci zmieniał swój wygląd i funkcję, jednak niezmiennie pozostawał symbolem walki o zachowanie polskiej tożsamości. Wydarzenia, które się tam rozgrywały, stały się podstawą do stworzenia historii polskiej nauki i kultury.
Historia Pałacu Staszica zaczęła się od marzenia o rozwoju polskiej nauki. Stanisław Staszic w latach 1815-1824 był ważnym urzędnikiem w Królestwie Polskim. Umożliwiło mu to wpływ na decyzję o budowie siedziby Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Dodatkowym atutem, który sprzyjał decyzji o budowie, był fakt, że Staszic zdecydował się pokryć jej koszty.
Stworzenie projektu gmachu powierzył włoskiemu architektowi Antoniemu Corazziemu, który był autorem szkiców wielu warszawskich budynków. Budowa rozpoczęła się w 1820 roku i trwała trzy lata. Budynek przyjął klasycystyczny styl, z charakterystycznym portykiem od frontu budynku.
Od pierwszych lat istnienia pałac stał się jednym z najważniejszych ośrodków życia intelektualnego Królestwa Polskiego. Organizowano tutaj odczyty naukowe, gromadzono cenne zbiory biblioteczne, dzieła sztuki oraz eksponaty przyrodnicze. W budynku znajdowały się również gabinety badawcze i sale wykładowe, a sam Stanisław Staszic zadbał o to, aby miejsce służyło nie tylko uczonym, lecz także mieszkańcom Warszawy zainteresowanym nauką.
Nie był to zwykły budynek administracyjny. Dla ówczesnych mieszkańców Warszawy stanowił symbol postępu i przekonania, że nauka może stać się fundamentem rozwoju całego społeczeństwa.
Po upadku powstania listopadowego w 1831 roku rosyjskie władze rozpoczęły represje wobec polskich instytucji naukowych. Los Pałacu Staszica zmienił się wtedy diametralnie. Towarzystwo Przyjaciół Nauk rozwiązano, a władze rosyjskie skonfiskowały jego majątek oraz bezcenne zbiory. Część księgozbioru wywieziono do Petersburga, a działalność naukowa została praktycznie sparaliżowana.
Miejsce stworzone z myślą o rozwoju wiedzy zaczęło pełnić funkcje narzucone przez zaborcę. Mieściły się w nim między innymi instytucje administracji rosyjskiej oraz Akademia Medyko-Chirurgiczna. Z każdym kolejnym rokiem gmach coraz bardziej zatracał swój pierwotny charakter. Był to jeden z najbardziej widocznych przykładów polityki rusyfikacyjnej, której celem było osłabienie polskiej kultury i nauki.
Największe zmiany nastąpiły kilkadziesiąt lat później. Rosyjskie władze zdecydowały o przebudowie budynku na styl bizantyjsko-rosyjski. Nad pałacem pojawiła się okazała kopuła, a we wnętrzach urządzono cerkiew.
Jednak przebudowa miała głębsze znaczenie. Architektura stała się narzędziem propagandy. Dawny symbol polskiej nauki miał odtąd podkreślać potęgę Rosji i zatrzeć ślady polskiego dziedzictwa. Miał przypominać mieszkańcom miasta, kto sprawuje władzę.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, rozpoczął się kolejny rozdział w historii Pałacu Staszica. Jedną z pierwszych decyzji było przywrócenie budynkowi jego pierwotnego wyglądu. Z elewacji zniknęły rosyjskie elementy, rozebrano kopułę, a architekci odtworzyli klasycystyczny styl.
Dla mieszkańców stolicy nie był to jedynie remont zabytku. Odbudowa stała się symbolem odzyskanej wolności i powrotu do wartości, które przyświecały Stanisławowi Staszicowi – rozwoju nauki, kultury i edukacji. Pałac ponownie zaczął pełnić funkcję miejsca spotkań środowiska naukowego, a jego wnętrza wypełniły się wykładami, debatami i badaniami.
W trakcie II wojny światowej Pałac Staszica podzielił los wielu historycznych budynków. Gmach został częściowo spalony, zawaliły się fragmenty dachu i uszkodzone zostały wnętrza. Na szczęście konstrukcja przetrwała, dzięki czemu od razu po zakończeniu wojny możliwe było przeprowadzenie odbudowy. Celem było nie tylko uratowanie zabytku, ale również przywrócenie jednego z najważniejszych symboli polskiej nauki.
Odbudową kierował architekt Piotr Biegański, który przywrócił pałacowi klasycystyczny charakter zaprojektowany przez Corraziego. Gmach został także rozbudowany o nowe skrzydła od strony ulicy Świętokrzyskiej. Budowa zakończyła się w 1950 roku, a budynek odzyskał dawną rangę jako jedno z najważniejszych miejsc polskiej nauki. Jego przeznaczenie nie zmieniło się od ostatnich 76 lat i nadal służy intelektualistom.
W 1952 roku powstała Polska Akademia Nauk, a jej siedzibą stał się Pałac Staszica, który pełni tę funkcję do dziś. Znajduje się tu również Towarzystwo Naukowe Warszawy, a także działają liczne instytuty naukowe. Na co dzień pracują tu badacze z różnych dziedzin – od historii i archeologii po matematykę, fizykę i nauki społeczne. W gmachu organizowane są liczne konferencje, wykłady, debaty i wydarzenia popularyzujące naukę.
Wnętrza budynku skrywają również cenne archiwa oraz zbiory dokumentów o wyjątkowym znaczeniu dla polskiego dziedzictwa naukowego. Część materiałów archiwalnych została wpisana na Polską Listę Krajową Programu UNESCO "Pamięć Świata" ze względu na ich unikatową wartość historyczną.
Opowiadając historię Pałacu Staszica, nie można nie wspomnieć o jednym z najbardziej charakterystycznych elementów otoczenia pałacu, czyli pomniku Mikołaja Kopernika. Towarzyszy budynkowi prawie od początku, bo powstał w 1830 roku. Jednak w przeciwieństwie do gmachu przetrwał zarówno okres zaborów, jak i II wojnę światową.
W czasie okupacji pomnik także był celem usunięcia śladów polskiej kultury, nauki i tożsamości. Niemcy zlikwidowali polskie napisy, które się na nim znajdowały. Jednak tuż po wojnie zostały one przywrócone na swoje miejsce.
Źródło:
Autor:
RDC /Aleksandra Papuga
Kategorie:
Byłeś świadkiem ważnego wydarzenia? Chcesz nam o tym opowiedzieć lub zainteresować nas swoim problemem? Masz ciekawe zdjęcie?
Współtwórz nasz portal!
