Zabytkowa synagoga przy Placu Piłsudskiego 5, znajdująca się w samym sercu radzanowskiego rynku, przez lata pozostawała nieużytkowana. Teraz obiekt ma szansę odzyskać znaczenie i ponownie stać się ważnym punktem na mapie miejscowości.

Niespokojna historia synagogi 

Murowana synagoga w Radzanowie została wzniesiona w latach 1875–1904 na miejscu wcześniejszej, drewnianej bożnicy. Ta spłonęła w 1886 roku. Autorstwo projektu nowego budynku przypisuje się Zygmuntowi Kmicie, architektowi powiatu mławskiego, który odpowiadał również za projekt synagogi w Bieżuniu.

Historia budynku nie była jednak spokojna. Zaledwie kilka lat po zakończeniu jego budowy, w 1907 roku, synagoga poważnie ucierpiała podczas pożaru, który objął znaczną część miasta. Odbudowa trwała aż do 1914 roku.

Charakterystycznym elementem architektury radzanowskiej synagogi są podkowiaste łuki, nawiązujące do architektury mauretańskiej. Dzięki nim budynek wyróżnia się na tle zabudowy miejscowości.

Mimo licznych zmian, jakie przyniosły kolejne dziesięciolecia, we wnętrzu zachowały się elementy dawnego wyposażenia. Są wśród nich między innymi drewniana balustrada babińca, czyli galerii przeznaczonej dla kobiet, a także stylowe żyrandole i kinkiety.

Synagoga jest również świadectwem historii przedwojennego Radzanowa i jego wielokulturowej społeczności. Przed wybuchem II wojny światowej mieszkańcy żydowskiego pochodzenia stanowili nawet około 45 procent ludności miejscowości. Synagoga była wówczas jednym z najważniejszych miejsc życia religijnego i społecznego lokalnej społeczności żydowskiej.

W styczniu 1942 roku miejscowi Żydzi zostali deportowani do getta w Mławie. W tym samym okresie synagoga została zdewastowana.

Po wojnie służyła zupełnie innym celom

Po zakończeniu wojny zabytkowy budynek nie powrócił do swojej pierwotnej funkcji. Przez kolejne lata wykorzystywano go do celów gospodarczych. W synagodze znajdował się między innymi magazyn nawozów. W latach 1986–2001 budynek służył jako gminna biblioteka. Po jej wyprowadzce synagoga ponownie została opuszczona i od tego czasu pozostawała nieużytkowana.

Teraz sytuacja się zmieni. Podpisanie umowy pomiędzy Fundacją Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego a Muzeum Mazowieckim w Płocku oznacza, że zabytkowa synagoga w Radzanowie znajdzie się pod opieką instytucji kultury, która będzie mogła nadać obiektowi nowe funkcje.

Szczegóły dotyczące przyszłego wykorzystania budynku będą miały kluczowe znaczenie dla jego dalszych losów. Samo użyczenie jest jednak istotnym krokiem, który może otworzyć drogę do zabezpieczenia i stopniowego przywracania synagodze należnego miejsca w przestrzeni Radzanowa.