Zabytkowa synagoga przy Placu Piłsudskiego 5, znajdująca się w samym sercu radzanowskiego rynku, przez lata pozostawała nieużytkowana. Teraz obiekt ma szansę odzyskać znaczenie i ponownie stać się ważnym punktem na mapie miejscowości.

Niespokojna historia synagogi 

Murowana synagoga w Radzanowie została wzniesiona w latach 1875–1904 na miejscu wcześniejszej, drewnianej bożnicy. Ta spłonęła w 1886 roku. Autorstwo projektu nowego budynku przypisuje się Zygmuntowi Kmicie, architektowi powiatu mławskiego, który odpowiadał również za projekt synagogi w Bieżuniu.

Historia budynku nie była jednak spokojna. Zaledwie kilka lat po zakończeniu jego budowy, w 1907 roku, synagoga poważnie ucierpiała podczas pożaru, który objął znaczną część miasta. Odbudowa trwała aż do 1914 roku.

Charakterystycznym elementem architektury radzanowskiej synagogi są podkowiaste łuki, nawiązujące do architektury mauretańskiej. Dzięki nim budynek wyróżnia się na tle zabudowy miejscowości.

Mimo licznych zmian, jakie przyniosły kolejne dziesięciolecia, we wnętrzu zachowały się elementy dawnego wyposażenia. Są wśród nich między innymi drewniana balustrada babińca, czyli galerii przeznaczonej dla kobiet, a także stylowe żyrandole i kinkiety.

Synagoga jest również świadectwem historii przedwojennego Radzanowa i jego wielokulturowej społeczności. Przed wybuchem II wojny światowej mieszkańcy żydowskiego pochodzenia stanowili nawet około 45 procent ludności miejscowości. Synagoga była wówczas jednym z najważniejszych miejsc życia religijnego i społecznego lokalnej społeczności żydowskiej.

W styczniu 1942 roku miejscowi Żydzi zostali deportowani do getta w Mławie. W tym samym okresie synagoga została zdewastowana.

Po wojnie służyła zupełnie innym celom

Po zakończeniu wojny zabytkowy budynek nie powrócił do swojej pierwotnej funkcji. Przez kolejne lata wykorzystywano go do celów gospodarczych. W synagodze znajdował się między innymi magazyn nawozów. W latach 1986–2001 budynek służył jako gminna biblioteka. Po jej wyprowadzce synagoga ponownie została opuszczona i od tego czasu pozostawała nieużytkowana.

Nowe życie synagogi 

Teraz sytuacja się zmieni. Podpisanie umowy pomiędzy Fundacją Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego a Muzeum Mazowieckim w Płocku oznacza, że zabytkowa synagoga w Radzanowie znajdzie się pod opieką instytucji kultury, która będzie mogła nadać obiektowi nowe funkcje. Razem z synagogą właściciele bowiem przekazali Muzeum Mazowieckiemu projekt remontu budynku.

– Rozmowy o przejęciu tego budynku trwały 6 lat. I w pewnym momencie były tak jakby zawieszone, bo wcześniej była taka opcja, że Fundacja Mienia Pożydowskiego, która jest właścicielem tego budynku, zdecydowała się w pierwszej fazie na przekazanie Samorządowi Województwa Mazowieckiego tego budynku, jednak po trzech latach różnych rozmów nagle odstąpiła od tego twierdząc, że sami sobie poradzą i znajdą środki na to, żeby wyremontować budynek. Jednakże to im się nie udało i wrócili znowuż do punktu wyjścia. I bacząc na to, że to jest budynek ważny dla społeczeństwa Radzanowa, postanowiliśmy jeszcze raz się pochylić nad sprawą. Podpisaliśmy umowę użyczenia na 50 lat, no i teraz mamy tytuł do działania w tym zakresie, czyli ratowania tego budynku – zdradził naszej reporterce Katarzynie Piórkowskiej dyrektor Muzeum Mazowieckiego w Płocku Leonard Sobieraj. 

  
W budynku zostaną zachowane elementy wyposażenia synagogi. Po zakończeniu remontu Muzeum Mazowieckie chce organizować tam wystawy czasowe i inne wydarzenia kulturalne.

– Chcemy przede wszystkim ten budynek odnowić. Te wątki oczywiście związane z działaniem wcześniejszym chcemy usankcjonować. To była synagoga z pięknym babińcem, więc to wszystko musi zaistnieć. Natomiast chcielibyśmy również, żeby jakaś wystawa czasowa, żeby ten budynek żył. I wtedy ma szansę na to, że ludzie będą przychodzić częściej niż tylko ekspozycja jakaś stała. Synagoga, ale też i takie, można powiedzieć, centrum kultury. I na pewno będziemy współpracowali tutaj z instytucjami gminnymi. Jest to Gminny Ośrodek Kultury i Gminna Biblioteka właśnie. Więc na pewno będziemy współpracowali w kontekście organizacji różnych imprez i wydarzeń – powiedział Sobieraj. 
  
 
Remont synagogi potrwa od dwóch do trzech lat.