Czersk kojarzy się przede wszystkim z ruinami średniowiecznego zamku i malowniczym widokiem na dolinę Wisły. Wkrótce ma zyskać jeszcze jedną wyjątkową atrakcję. W sąsiedztwie miejsca, w którym w 2009 roku odnaleziono niezwykły wrak, planowane jest Muzeum Szkuty i Urzecza. Ma ono opowiedzieć historię Wisły, dawnych flisaków i nadwiślańskiego mikroregionu Urzecza.

Muzeum Szkuty i Urzecza w Czersku

Najważniejszym eksponatem będzie sama szkuta – ogromny drewniany statek towarowy, którym przed ponad 500 laty transportowano Wisłą zboże.

Szkuta została odkryta w 2009 roku, wydobytą ją w 2018 r. (fot. Mazovia.pl)

Szkuta czerska została zbudowana pod koniec XV wieku. Jej rozmiary robią wrażenie nawet dzisiaj: ma ponad 30 metrów długości i ponad 7 metrów szerokości. Do jej obsługi potrzebnych było aż 20 flisaków.

Statek prawdopodobnie przez ponad 60 lat służył do transportu zboża. Wisła była wówczas jednym z najważniejszych szlaków handlowych w Polsce, a towary spławiano nią na dużą skalę. Dzięki odkryciu w Czersku można dziś znacznie lepiej wyobrazić sobie, jak wyglądała żegluga po rzece u schyłku średniowiecza.

Co szczególnie ważne, jest to pierwszy odkryty w Polsce tak dobrze zachowany i tak duży średniowieczny statek służący do spławu zboża. Tak wielkie drewniane jednostki bardzo rzadko udaje się wydobyć z ziemi. Problemem są zarówno koszty, jak i ogromne wyzwania związane z konserwacją i późniejszą ekspozycją.

Historia odkrycia jest równie niezwykła jak sam zabytek. Szkutę znaleziono w 2009 roku niedaleko zamku Książąt Mazowieckich w Czersku. Wrak spoczywał w dawnym starorzeczu – miejscu, które przed wiekami było spławną odnogą głównego nurtu Wisły.

Dopiero badania archeologiczne pozwoliły odkryć, co właściwie kryje się w ziemi. Wrak statku został wydobyty w 2018 roku.

Do czasu jego odkrycia wiedza o jednostkach pływających w tamtym czasie po Wiśle pochodziła głównie z rycin i obrazów. Szkuta czerska jest czymś znacznie więcej: to materialny ślad średniowiecznej żeglugi, który przetrwał do naszych czasów.

Obecnie zabytek przechodzi żmudny proces konserwacji w Pracowni Konserwacji Drewna Państwowego Muzeum Archeologicznego w Rybnie. Prace trwają już od ponad pięciu lat. Poszczególne elementy statku będą następnie składane w miejscu, gdzie zostanie on ostatecznie zaprezentowany zwiedzającym.

Centralnym punktem placówki ma być Sala Szkuty Czerskiej, zaprojektowana tak, aby pomieścić statek o wymiarach około 30 metrów długości i ponad 7 metrów szerokości. Odbudowa zostanie wykonana z wielkogabarytowych, oryginalnych elementów. Niektóre zachowane klepki dna mają nawet kilkanaście metrów długości.

– Muzeum umożliwi prezentację zabytkowej szkuty wiślanej z końca XV w. Zabytek ten jest już od ponad pięciu lat konserwowany przez pracownię konserwacji drewna archeologicznego naszego muzeum. Wraz z postępem prac poszczególne elementy statku będą składane na miejscu docelowej ekspozycji w muzeum w Czersku – zaznacza dr Wojciech Brzeziński, dyrektor Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie. – Ponadto przewidujemy stworzenie przestrzeni otwartej, poniżej skarpy, na której mieścić się będzie budynek muzeum. Będą tam mogły odbywać się pokazy archeologii eksperymentalnej, festyny oraz pikniki – dodaje.

Jedna z wystaw zostanie poświęcona Urzeczu – historycznemu mikroregionowi położonemu nad Wisłą. Zwiedzający będą mogli prześledzić jego dzieje od najstarszych śladów osadnictwa aż po czasy nowożytne.

To będzie podróż przez tysiące lat historii: od paleolitu i neolitu, przez epokę brązu, okres wpływów rzymskich i średniowiecze, aż po późniejsze dzieje nadwiślańskich miejscowości.

W muzeum znajdzie się również Centrum Edukacji, w którym mają odbywać się warsztaty dla dzieci, młodzieży i dorosłych. Planowane są także przestrzenie przeznaczone na działalność naukową i badania archeologiczne.

– Placówka będzie miejscem prezentacji i ochrony jednego z najcenniejszych odkryć archeologicznych związanych z historią żeglugi, a zarazem ważnym ośrodkiem popularyzacji dziedzictwa kulturowego Urzecza. Ze względu na rozmiary statku budynek przeznaczony do jego prezentacji musi być odpowiednio zaprojektowany i uwzględniać wiele funkcji. Projekt powinien obejmować także zagospodarowanie terenu wokół obiektu – podkreśla marszałek województwa mazowieckiego Adam Struzik.

– Czersk i Urzecze mają niezwykłą historię, której ważną częścią jest Wisła i związane z nią tradycje. Chcemy, aby Muzeum Szkuty i Urzecza stało się miejscem, które tę historię przywróci współczesnym mieszkańcom i turystom – w atrakcyjny, nowoczesny i angażujący sposób. To będzie wyjątkowa wizytówka Mazowsza i kolejny powód, by odwiedzić Czersk – mówi Anna Brzezińska, członkini zarządu województwa mazowieckiego.

Planowane jest zagospodarowanie terenu wokół budynku, w tym otwartej przestrzeni poniżej skarpy. Mogą odbywać się tam pokazy archeologii eksperymentalnej, festyny i pikniki.

Konkurs na projekt budynku muzeum 

Na razie muzeum jest na etapie przygotowywania koncepcji. Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie oraz Oddział Warszawski Stowarzyszenia Architektów Polskich ogłosiły konkurs na projekt budynku.

Samorząd województwa mazowieckiego nabył nieruchomość przeznaczoną pod inwestycję w 2025 roku. Przyszły budynek będzie musiał nie tylko pomieścić ogromny zabytek, ale również dobrze wkomponować się w wyjątkowe otoczenie – w pobliżu doliny Wisły, zamku i kościoła w Czersku.

– Sądzimy, że największym wyzwaniem jest lokalizacja muzeum. Teren, na którym zaplanowano inwestycję, jest niezwykle atrakcyjny, a zarazem niełatwy ze względu na topografię, sąsiedztwo doliny Wisły oraz zamku i kościoła w Czersku. Uczestnicy konkursu będą musieli wykazać się dużą wrażliwością przestrzenną, aby nie zatracić obecnych walorów krajobrazowych, przyrodniczych i historycznych miejsca przy wpisywaniu nowego obiektu w tak atrakcyjną, a zarazem wymagającą przestrzeń – zaznacza prof. dr hab. inż. arch. Bolesław Stelmach, przewodniczący sądu konkursowego.

Do konkursu mogą zgłaszać się zespoły projektowe. Wnioski o dopuszczenie do udziału można składać do 28 sierpnia 2026 roku. Prace konkursowe w formie elektronicznej należy złożyć do 15 stycznia 2027 roku do godz. 15, a w formie fizycznej – do 19 stycznia 2027 roku do godz. 15.

Na zwycięzców czeka łącznie 220 tys. zł netto. Pierwsza nagroda wynosi 80 tys. zł, druga 60 tys. zł, a trzecia 40 tys. zł. Przyznane zostaną również dwa wyróżnienia po 20 tys. zł.